Gry na płytach z zabezpieczeniami: jak legalnie zrobić kopię do emulacji

Prawo a kopie gier z płyt – co wolno, a czego nie

Legalna kopia zapasowa w polskim prawie

Tworzenie kopii gier na płytach z zabezpieczeniami do emulacji porusza kilka delikatnych obszarów: prawo autorskie, dozwolony użytek osobisty, techniczne zabezpieczenia i licencje wydawców. Kluczowy punkt: w Polsce co do zasady dozwolone jest posiadanie kopii utworu na własny użytek osobisty, jeśli posiadamy legalny egzemplarz (np. oryginalną płytę z grą). Problem zaczyna się tam, gdzie w grę wchodzą techniczne środki zabezpieczające (DRM, zabezpieczenia antypirackie na płycie).

Polska ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych dopuszcza sporządzanie kopii zapasowych w ramach dozwolonego użytku osobistego, jednak jednocześnie zakazuje obchodzenia skutecznych technicznych zabezpieczeń. Oznacza to, że sama idea kopii do archiwizacji i emulacji nie jest nielegalna, ale sposób jej wykonania może już naruszać prawo, jeśli wymaga złamania zabezpieczeń. W praktyce granica jest cienka, dlatego zawsze trzeba rozważyć zarówno kwestie techniczne, jak i prawne.

Warto zwrócić uwagę na różnicę pomiędzy:

• kopią na własny użytek – pozostaje u właściciela oryginalnej płyty, nie jest udostępniana w sieci, nie jest sprzedawana ani oddawana innym osobom,
• kopią rozpowszechnianą – np. udostępnianą w torrentach, na forach czy sprzedawaną; to już klasyczne naruszenie prawa autorskiego.

Dyskusyjne (i potencjalnie nielegalne) może być samo omijanie zabezpieczeń, nawet jeśli efekt końcowy (kopii) chcesz używać wyłącznie prywatnie. Tutaj znaczenie mają też przepisy innych krajów (np. DMCA w USA), jeśli korzystasz z oprogramowania pochodzącego z innych jurysdykcji lub serwerów zagranicznych.

Zabezpieczenia techniczne a dozwolony użytek

W ustawie pojawia się pojęcie „skutecznych technicznych zabezpieczeń” – do nich należą m.in. systemy blokujące kopiowanie płyt, nietypowe struktury sektorów, ukryte ścieżki, wodotryski danych, a także zabezpieczenia sieciowe (np. sprawdzanie kluczy online). Ich obchodzenie jest zasadniczo zabronione, również wtedy, gdy celem jest tylko sporządzenie kopii do prywatnej emulacji.

Prowadzi to do praktycznego paradoksu: prawo pozwala ci na kopię, ale zabrania ci użyć narzędzi, które są niezbędne, by tę kopię zrobić, jeśli naruszasz techniczne zabezpieczenia. Dlatego tak ważne jest rozróżnienie:

• gier, które nie posiadają silnych zabezpieczeń lub mają jedynie prosty klucz CD,
• gier, które mają zaawansowane zabezpieczenia sektorowe, subkanałowe, sygnatury fizyczne itp.

W praktyce im nowsza i bardziej „flagowa” gra z ery CD/DVD, tym większe ryzyko, że pełne zgranie płyty będzie wymagało narzędzi i metod ocierających się o obchodzenie zabezpieczeń. W przypadku starych tytułów dla MS-DOS czy wczesnych gier PC bez skomplikowanych systemów ochrony sytuacja bywa znacznie prostsza.

Licencje wydawców i szare strefy

Oddzielnym tematem są zapisy umów licencyjnych (EULA), które towarzyszą grom. Często mówią one wprost o zakazie:

• modyfikowania gry,
• omijania zabezpieczeń antypirackich,
• analizy wstecznej,
• uruchamiania gry poza „autoryzowaną platformą”.

Takie zapisy nie zawsze są w pełni egzekwowalne i nie zawsze zgodne z prawem krajowym, ale w sporze z wydawcą mogą mieć znaczenie. Zazwyczaj jednak w realnym życiu nikt nie ściga pojedynczego użytkownika, który zachowuje się rozsądnie: ma oryginał, nie udostępnia kopii, nie zarabia na niej i używa jej tylko do grania na własnym sprzęcie lub emulatorze.

Jeśli chcesz iść możliwie „najbezpieczniejszą” ścieżką:

• zachowaj dowód zakupu i fizyczną płytę,
• nie udostępniaj swojej kopii w sieci (nawet „tylko znajomym” przez chmurę),
• unikać narzędzi, które wprost reklamują się jako „łamacze” zabezpieczeń,
• rozważ używanie oficjalnych reedycji cyfrowych (GOG, Steam) tam, gdzie to możliwe.

Typy zabezpieczeń na płytach z grami i ich konsekwencje dla emulacji

Klucze CD, seriale i aktywacje online

Najprostszą formą zabezpieczenia są klucze CD/seriale, wpisywane często przy instalacji gry. Tego rodzaju ochrona z punktu widzenia obrazu płyty jest neutralna: ISO 1:1 zazwyczaj wystarczy, bo sama struktura płyty nie jest w żaden wyjątkowy sposób zmieniona. Warunek: musisz znać i zachować swój legalny klucz.

Gry z aktywacją online bywają bardziej problematyczne. Często serwery autoryzacyjne już nie istnieją, przez co oryginalny egzemplarz fizyczny i tak nie pozwala na pełne uruchomienie. W takim przypadku użytkownicy często sięgają po nieoficjalne „no-CD”, cracki czy patche fanowskie. To zwykle narusza licencję, a czasem także prawo, choć w praktyce mówimy o tytułach, które nie są już w żaden sposób wspierane i nie generują wydawcy przychodu.

Pod kątem emulacji klucze CD nie są większym problemem, o ile emulator nie modyfikuje sposobu odczytu danych (dla gier PC zwykle nie). Wystarczy poprawnie zgrana płyta, a proces instalacji przebiega jak na fizycznym napędzie.

Zabezpieczenia sektorowe: SafeDisc, SecuROM, StarForce

Gry PC na CD i DVD często korzystały z zaawansowanych zabezpieczeń, takich jak:

• SafeDisc – wykorzystuje specjalnie przygotowane sektory z błędami, sygnatury w danych i sprawdzanie struktury płyty,
• SecuROM – bazuje na niestandardowych danych w subkanałach, dziwnych strukturach TOC (Table of Contents) i innych „trickach” fizycznych,
• StarForce – jeden z najbardziej agresywnych systemów, z własnymi sterownikami w systemie, bardzo czuły na wszelkie odstępstwa od oryginalnej płyty.

Te mechanizmy często wykraczają poza możliwości standardowego ISO. Aby je odtworzyć, trzeba:

• przechwycić dane w RAW (tryb sektorowy),
• zachować informacje z subkanałów (SUB),
• uwzględnić fizyczne „błędy” lub nietypowe sektory.

Z perspektywy prawa to właśnie te zabezpieczenia stanowią „techniczne środki ochrony”. Od strony praktycznej – jeśli emulator lub system operacyjny nie odzwierciedli ich prawidłowo, gra po prostu nie ruszy albo zakończy działanie po ekranie weryfikacji CD.

Zabezpieczenia „miękkie”: manualne kody, instrukcje, pytania

Starsze gry (głównie z epoki DOS i wczesnych Windows) miały zabezpieczenia polegające na:

• pytaniach z instrukcji (np. „jaki jest trzeci wyraz na stronie 15 podręcznika?”),
• kodach kolorystycznych na kartach, których nie dało się poprawnie skserować,
• mapach, planszach i tzw. kod-wheels (obrotowe tarcze z hasłami).

Tego typu „DRM” dotyczył materiałów drukowanych i pudełka, nie samej płyty. Kopia cyfrowa płyty nie rozwiąże problemu, jeśli nie masz oryginalnych dodatków. Z punktu widzenia emulacji jest to jednak proste: gra uruchomi się z kopii bez problemu, a odpowiedzi możesz pozyskać z oryginalnych materiałów lub – w wypadku ich utraty – ze skanów w internecie (choć tu wchodzisz już na inny grunt prawny).

Ten typ zabezpieczenia zniknął niemal całkowicie w momencie upowszechnienia się Internetu, ale w świecie retro-IT nadal często się z nim spotykasz. Co ważne, emulatory nie muszą nic „emulować” w tym zakresie – wszystko dzieje się na poziomie interakcji człowieka z grą.

Wybór formatu obrazu płyty do emulacji

Podstawowe formaty: ISO, BIN/CUE, MDF/MDS

Przy zgrywaniu gier na płyty do emulacji wybór formatu obrazu ma kluczowe znaczenie. Najczęściej spotykane to:

• ISO – prosty, powszechny format. Dobrze nadaje się do większości płyt z danymi, ale nie zawsze zachowuje subkanały czy niestandardowe struktury. Idealny do prostych gier bez złożonych zabezpieczeń i do DVD.
• BIN/CUE – para plików, w której BIN zawiera dane, a CUE opisuje strukturę ścieżek. Umożliwia zachowanie audio CD (np. ścieżek muzycznych w grach) oraz niektórych dodatkowych informacji. W praktyce to jeden z najlepszych wyborów dla retro konsol i starszych gier PC.
• MDF/MDS – format stworzony z myślą o dokładniejszym zgrywaniu, używany m.in. przez Alcohol 120%. MDS opisuje strukturę, MDF – dane. Pozwala zachować nietypowe układy sektorów i czasem lepiej radzi sobie z zabezpieczeniami.

Jeśli celem jest czysta emulacja bez obsesji na punkcie zabezpieczeń (np. do własnego grania), często wystarczy BIN/CUE. ISO bywa problematyczne przy grach z audio CD albo płytach mieszanych (dane + audio). MDF/MDS jest przydatny, gdy oryginał ma nietypowy układ lub podejrzewasz obecność specyficznych zabezpieczeń.

Formaty do wymagających zabezpieczeń: CCD/IMG/SUB i podobne

Przy grach z zaawansowanymi zabezpieczeniami sektorowymi standardowe formaty potrafią być niewystarczające. Wtedy na scenę wchodzą rozwiązania typu:

• CCD/IMG/SUB – zestaw plików tworzony m.in. przez CloneCD. CCD zawiera opis struktury, IMG – dane sektorowe, SUB – dane subkanałowe. Ten format jest zaprojektowany specjalnie pod kątem „trudnych” płyt.
• Rozszerzone warianty BIN/CUE z dodatkowymi plikami SUB lub plikami konfiguracyjnymi, które precyzyjnie opisują sektory.

Dla części emulatorów (np. niektóre emulatory PlayStation, Saturn czy Dreamcast) obsługa subkanałów i danych RAW ma duże znaczenie – bez tego niektóre gry mogą się „dziwnie” zachowywać (brak filmików, znikające audio, błędy w ładowaniu poziomów). Przy emulatorach gier PC zwykle jest łatwiej, bo system operacyjny widzi wirtualną płytę w podobny sposób jak sprzętową.

Fizyczne zabezpieczenia (np. StarForce) i tak mogą być trudne do w pełni poprawnej emulacji nawet z CCD/IMG/SUB, bo wymagają współpracy z konkretną wersją sterowników czy szczegółów działania napędu. Dlatego czasem lepszym rozwiązaniem jest sięgnięcie po reedycję gry bez agresywnych zabezpieczeń niż upór przy 1:1 odwzorowaniu starego DRM.

Porównanie formatów z perspektywy praktyki

Sprzęt: napęd, który „widzi” zabezpieczenia

Dlaczego wybór napędu ma znaczenie

Nie każdy napęd optyczny czyta płyty w identyczny sposób. Starsze gry z zabezpieczeniami często bazują na specyficznych cechach napędu: jak reaguje na błędy w sektorach, czy raportuje dane subkanałowe, jak radzi sobie z nietypową strukturą TOC. W praktyce oznacza to, że:

Cechy napędów istotne przy zgrywaniu gier

Jeśli celem jest możliwie wierna kopia płyty z grą, same ustawienia programu nie wystarczą. Kluczowe są konkretne właściwości napędu:

• Obsługa trybu RAW – możliwość odczytu pełnych sektorów (2352 bajty) wraz z danymi korekcyjnymi, a nie tylko „czystej” zawartości.
• Czytanie subkanałów (PQ, R-W) – niezbędne przy wielu wydaniach z SecuROM, niektórych grach na PlayStation, a także przy bardziej wyszukanych CD-DA z danymi.
• Reakcja na błędy – bez agresywnej korekcji. Zabezpieczenia często polegają na obecności celowo „zepsutych” sektorów; napęd, który zbyt uparcie próbuje je korygować, może nigdy nie zakończyć zgrywania albo „wymyślić” poprawne dane, których na płycie nie ma.
• Odporność na słabe nośniki – część starych płyt jest po prostu zużyta. Niektóre napędy radzą sobie z nimi znakomicie, inne losowo tracą ścieżki audio lub fragmenty danych.

Dwa różne napędy potrafią dać dwa zupełnie inne obrazy tej samej płyty: jeden będzie wierny, drugi – pełen cichych błędów. Dlatego przy bardziej wymagających tytułach dobrze mieć choć jeden „sprawdzony” model pod ręką, choćby tylko do zgrywania.

Starsze napędy IDE/SATA vs. nowoczesne napędy USB

Napędy USB są wygodne, ale zwykle najmniej elastyczne. W wielu przypadkach:

• nie wspierają trybu RAW w pełnym zakresie,
• ucięte jest raportowanie subkanałów,
• mostek USB-SATA dodaje własne opóźnienia i zachowania, których programy do archiwizacji nie potrafią obejść.

Starsze napędy podłączone bezpośrednio przez IDE lub SATA (np. klasyczne Lite-On, Plextor, niektóre LG) dużo lepiej sprawdzają się przy „dziwnych” płytach. Nie chodzi o magię retro, tylko o bardziej bezpośrednią kontrolę nad komendami wysyłanymi do napędu. W połączeniu ze starszym systemem (np. dedykowany PC z Windows XP lub nawet Linuxem z odpowiednimi narzędziami) można osiągnąć poziom szczegółowości, który na współczesnym laptopie bywa nieosiągalny.

W praktyce dobrze jest:

• mieć nowoczesny napęd USB do szybkiego zgrywania prostych DVD,
• trzymać w szafie starszy napęd desktopowy specjalnie na trudne płyty.

Profil „dobra konfiguracja do zgrywania gier”

Nie każdy chce polować na egzotyczne modele napędów. Da się jednak złożyć sensowny, realistyczny zestaw:

• Komputer stacjonarny z wolnym portem SATA lub nawet starym IDE – może być zupełnie leciwy, byle stabilny.
• Dwa napędy: jeden „zwykły” nowy (łatwo wymienić w razie awarii) oraz drugi starszy, znany z dobrej obsługi trybu RAW i subkanałów.
• System operacyjny, na którym działa wybrane oprogramowanie do zgrywania (czasem to znaczy: osobny dysk z Windows XP tylko do archiwizacji).

Taki „kombajn do ripowania” potrafi uratować wiele tytułów, które na nowoczesnych laptopach po prostu odmawiają współpracy lub dają obrazy z błędami.

Oprogramowanie do zgrywania i jego ustawienia

Programy ogólnego przeznaczenia vs. narzędzia wyspecjalizowane

Do prostych płyt często wystarcza dowolny program potrafiący zapisać obraz do ISO lub BIN/CUE. Przy grach z zabezpieczeniami przydają się jednak narzędzia stworzone z myślą o „pełnym” odczycie:

• ImgBurn – darmowy, bardzo popularny, dobry do większości gier bez agresywnych DRM. Pozwala kontrolować prędkość odczytu i tryb odczytywania danych.
• Alcohol 120% – program komercyjny, obsługuje MDF/MDS, profile dla płyt z zabezpieczeniami, potrafi czytać subkanały zależnie od napędu.
• CloneCD – specjalizuje się w płytach CD, pozwala tworzyć zestawy CCD/IMG/SUB; był szeroko używany na scenie kopii zapasowych gier.
• CDRWin, BlindWrite i podobne – starsze narzędzia, które nadal mają sens, jeśli działają na wybranej konfiguracji sprzętowej i dobrze współpracują z napędem.

Do konsol (Sega Saturn, Dreamcast, oryginalne PlayStation) często używa się tych samych programów, ale ze zmienionymi profilami odczytu. Różnica polega głównie na formacie wynikowym (BIN/CUE + SUB, CCD/IMG/SUB), a nie na samym silniku zgrywającym.

Kluczowe ustawienia podczas tworzenia obrazu

Jedna płyta może wymagać kilku podejść. Przy bardziej uporczywych tytułach zmienia się następujące parametry:

• Prędkość odczytu – im wolniej, tym większa szansa na poprawny odczyt trudnych sektorów i audio. 4× czy 8× na CD często działa lepiej niż „max”.
• Włączony odczyt subkanałów – jeśli napęd to potrafi, opcja „read subchannel data from current disc” jest obowiązkowa przy wielu starych zabezpieczeniach.
• Ignorowanie lub logowanie błędów – przy zabezpieczeniach sektorowych błędy są spodziewane. Program powinien:
  • nie przerywać odczytu przy pierwszym błędzie,
  • zapiszać informację o błędach w logu,
  • zastosować limit powtórnych prób, żeby nie zajechać płyty.
• Tryb RAW (DAO/SAO) – tam, gdzie jest to możliwe, lepiej korzystać z odczytu sektorów w całości (2352 bajty) niż z przetworzonych danych użytkownika.

Przy odczycie warto włączyć szczegółowe logowanie. Jeśli obraz nie działa w emulatorze, właśnie w logu odszukasz sekcje z powtarzającymi się błędami – to wskazuje, gdzie płyta jest faktycznie uszkodzona, a gdzie zabezpieczenie zachowuje się zbyt agresywnie.

Tworzenie obrazu do emulacji krok po kroku

Przykładowy scenariusz dla starej gry PC na CD z lekkim zabezpieczeniem sektorowym:

1. Zainstaluj w stacjonarnym PC napęd, który obsługuje tryb RAW i subkanały.
2. Uruchom Alcohol 120% lub CloneCD i wybierz tryb odczytu płyty.
3. Ustaw:
   • prędkość na 4× lub 8×,
   • format: CCD/IMG/SUB lub BIN/CUE + SUB,
   • odczyt subkanałów oraz logowanie błędów.
4. Rozpocznij odczyt, obserwuj, czy błędy nie występują całymi seriami (to może wskazywać realne uszkodzenie).
5. Po zakończeniu:
   • sprawdź log,
   • zamontuj obraz w wirtualnym napędzie lub bezpośrednio w emulatorze,
   • porównaj zachowanie gry z oryginałem (ekrany startowe, instalator, intro).

Przy poprawnie wykonanej kopii gra powinna instalować się i uruchamiać tak samo, jak z fizycznego nośnika. Jeżeli występują różnice, problemem jest najczęściej brak jakiejś warstwy zabezpieczenia (np. specjalnej struktury TOC), której napęd lub program nie odczytał.

Weryfikacja poprawności kopii

Porównywanie sum kontrolnych i zawartości

Sam fakt, że emulator uruchamia grę, nie oznacza perfekcyjnej kopii. Istnieje kilka prostych metod kontroli:

• Sumy kontrolne plików – po zamontowaniu obrazu porównaj sumy MD5/SHA1 plików z płyty oryginalnej i z obrazu. Różnice w pojedynczych plikach danych to sygnał, że coś poszło nie tak.
• Porównanie katalogów – proste narzędzia typu total commander lub diff na Linuxie pozwalają zobaczyć, czy liczba plików, ich rozmiary i daty się zgadzają.
• Weryfikacja wewnętrzna – część instalatorów ma własne mechanizmy sprawdzania integralności; jeśli po instalacji gra przechodzi swój „self-check”, zwykle obraz jest w porządku.

Przy płytach z audio i danymi dochodzi jeszcze porównanie ścieżek:

• czy liczba ścieżek audio zgadza się z oryginałem,
• czy czas odtwarzania poszczególnych ścieżek jest zbliżony,
• czy w emulatorze nie brakuje muzyki w miejscach, gdzie powinna grać.

Testowanie w emulatorze lub maszynie wirtualnej

Ostateczny test to zachowanie gry w środowisku, w którym ma działać. Dwa popularne podejścia:

• Emulator sprzętowy – np. PCem, 86Box, DOSBox z emulacją napędu CD, emulatory konsol. Dzięki nim można odtworzyć nie tylko nośnik, ale i charakterystykę starego sprzętu.
• Maszyna wirtualna – np. Windows 98/XP w VirtualBox lub VMware, z zamontowanym obrazem płyty. Umożliwia test „jak na oryginalnym PC”, ale bez pełnej emulacji fizycznych cech napędu.

Przy testach praktycznych warto sprawdzić:

• proces instalacji (czy instalator nie wisi na konkretnym pliku),
• ekran weryfikacji CD po uruchomieniu gry,
• momenty, w których gra dociąga dane z płyty – np. przejścia poziomów, filmiki, sekwencje audio.

Jeżeli gra wyłącza się po ekranie z logo wydawcy lub zawiesza się przy konkretnym filmiku, często oznacza to brak jakiejś specyficznej cechy nośnika (np. sektorów z błędami, niestandardowego TOC), których nie udało się przechwycić.

Emulacja a licencje i prawo autorskie

Legalne kopie zapasowe a omijanie zabezpieczeń

Tworzenie kopii zapasowej na własne potrzeby, z legalnie posiadanej płyty, co do zasady mieści się w ramach dozwolonego użytku osobistego (w polskim porządku prawnym). Problem zaczyna się w momencie omijania technicznych środków ochrony:

• wielu wydawców wprost zakazuje w licencji obchodzenia DRM,
• przepisy implementujące dyrektywę 2001/29/WE w UE ograniczają prawo do prywatnej kopii, jeśli wymaga to łamania zabezpieczeń.

Narzędzia do zgrywania płyt, które po prostu odczytują dane w trybie RAW czy z subkanałami, zwykle działają w szarej strefie: oficjalnie służą do archiwizacji, w praktyce pozwalają także na tworzenie obrazów płyt z zabezpieczeniami. Kluczowy jest sposób użycia – jeśli kopia służy wyłącznie do emulacji gry, którą samodzielnie kupiłeś i zachowujesz oryginał, trudno mówić o klasycznym piractwie. Nie oznacza to jednak, że jest to całkowicie wolne od ryzyka prawnego.

„Abandonware”, martwe serwery i praktyka emulacji

Wiele starszych gier funkcjonuje w stanie zawieszenia: prawa autorskie wciąż obowiązują, ale:

• wydawca nie sprzedaje już tytułu w żadnej formie,
• serwery aktywacyjne zostały wyłączone,
• oficjalne wsparcie techniczne nie istnieje.

W takiej sytuacji emulacja z kopii wykonanej z własnej płyty jest praktycznie jedyną formą dalszego korzystania z legalnie nabytego utworu. Użytkownicy sięgają wtedy po:

• nieoficjalne patche przywracające tryb offline,
• fanowskie cracki usuwające sprawdzanie płyty,
• modyfikacje plików konfiguracyjnych, które omijają uszkodzone lub niedostępne komponenty sieciowe.

Z formalnego punktu widzenia jest to często sprzeczne z licencją, choć jednocześnie nie prowadzi do uszczerbku po stronie wydawcy – gra nie jest już monetyzowana. To obszar, w którym prawo, praktyka społeczna i etyka gracza rozjeżdżają się najmocniej.

Udostępnianie obrazów płyt innym osobom

Kopie zapasowe sporządzone na własny użytek nie uprawniają do ich dystrybucji. Niezależnie od tego, czy mowa o:

• wysyłaniu obrazu znajomemu „żeby sobie pograł”,
• wrzucaniu kolekcji na torrenty lub serwisy wymiany plików,
• udostępnianiu obrazów w ramach społeczności emulacyjnej.

Wyjątkiem są sytuacje, gdy wydawca sam udzielił stosownej licencji (np. udostępnił tytuł jako darmowy freeware, otworzył kod i dane, przeszedł na model „name your price”). W praktyce dotyczy to niewielkiego procenta starych gier. Reszta, nawet jeśli potocznie nazywana „abandonware”, formalnie pozostaje chroniona.

Archiwizacja długoterminowa i organizacja kolekcji

Struktura katalogów i nazewnictwo plików

Przy kilku obrazach płyt chaos jeszcze nie przeszkadza, ale przy kilkudziesięciu szybko robi się problem. Dobrze zorganizowana struktura katalogów ułatwia znalezienie konkretnej gry, wersji językowej czy wydania kolekcjonerskiego. Sprawdza się prosty schemat:

• PC/ lub CONSOLE/ jako główny podział platform,
• wewnątrz – podział na producenta, serię lub rok wydania,
• folder gry w formacie: Tytuł (Rok) [Region] [Wydanie].

Same pliki obrazu dobrze nazywać konsekwentnie:

• Tytuł (Rok) Disc 1 (Install) [PL] [SafeDisc].ccd/img/sub,
• Tytuł (Rok) Disc 2 (Play) [EN] [NoAudio].bin/cue.

Dodatkowe tagi w nawiasach kwadratowych – np. typ zabezpieczenia, język, informacja o brakującej ścieżce audio – po latach potrafią oszczędzić wiele nerwów. Zamiast zastanawiać się, który plik to „ta dobra wersja”, widać to w nazwie.

Pliki z notatkami i metadanymi

Do każdego folderu gry warto dodać prosty plik tekstowy, np. INFO.txt lub NOTES.md. Kilka linijek robi różnicę:

• data zgrywania i użyty napęd/program,
• ustawienia (RAW, subkanały, prędkość),
• typ zabezpieczenia, jeśli udało się je zidentyfikować,
• uwagi: „Disc 2 – 3 sektory z błędami, gra działa poprawnie w PCem”,
• hashy (MD5/SHA1) gotowego obrazu.

Taki dziennik tworzenia obrazu to coś, co normalnie robią grupy scenowe – przy prywatnej kolekcji sprawdza się równie dobrze. Po kilku latach nie trzeba zgadywać, czy dany dump jest kompletny, czy wymaga ponownego zgrania z lepiej zachowanej płyty.

Kopie bezpieczeństwa i nośniki fizyczne

Same obrazy płyt też wymagają backupu. Scenariusz, w którym jedyny dysk z kolekcją pada mechanicznie, nie jest czysto teoretyczny. Najrozsądniejsze minimum:

• przynajmniej dwie fizyczne kopie (np. dysk w PC + dysk zewnętrzny),
• kopia odseparowana fizycznie – niepodłączona na stałe, przechowywana osobno,
• okresowa weryfikacja spójności poprzez sprawdzenie sum kontrolnych.

Przy większych zbiorach sens ma także archiwizacja na tańszych nośnikach: dyskach SMR, NAS-ach czy taśmach LTO. Chodzi o to, żeby najbardziej unikalne dumpy (np. rzadkie wydań regionalne) były chronione lepiej niż reszta.

Formaty archiwalne a przyszła kompatybilność

Część formatów obrazów (szczególnie zamknięte, komercyjne jak MDS/MDF) może za kilka–kilkanaście lat stracić wsparcie w nowych systemach. Dla archiwum sensownie jest mieć:

• oryginalny obraz zrobiony narzędziem źródłowym,
• kopię prze-konwertowaną do możliwie „otwartego” formatu (BIN/CUE, CCD/IMG/SUB, w przypadku DVD – czyste ISO).

Nie zawsze da się przekonwertować bezstratnie – niektóre zabezpieczenia głęboko ingerują w strukturę nośnika. Jeżeli przy zmianie formatu tracisz np. subkanały czy układ błędnych sektorów, zachowaj także oryginał w „egzotycznym” formacie i informacje, jakim programem można go jeszcze otworzyć.

Specyfika różnych typów zabezpieczeń a emulacja

Zabezpieczenia sektorowe (bad sectors, SafeDisc, LaserLock)

Klasyczne zabezpieczenia sektorowe wykorzystują celowo uszkodzone lub nietypowe sektory na płycie. Gra weryfikuje ich obecność podczas startu lub w losowych momentach rozgrywki. W praktyce oznacza to:

• podczas zgrywania pojawia się seria błędów odczytu w konkretnym zakresie LBA,
• program nagrywający musi te błędy zarejestrować, a nie „naprawić”,
• część emulatorów i wirtualnych napędów nie odtwarza takich cech nośnika, przez co gra nie przechodzi testu autentyczności.

Dlatego obrazy zrobione jako czyste ISO często zawodzą: nie zawierają informacji o nietypowych sektorach. Przy takich tytułach konieczne są formaty z dodatkowymi plikami (CCD/IMG/SUB, mds/mdf) i emulatory, które rozumieją te rozszerzenia.

Zabezpieczenia oparte na subkanałach (LibCrypt, SecuROM – starsze generacje)

W subkanałach zapisywane są m.in. informacje o ścieżkach, czasach, a przy niektórych zabezpieczeniach – specjalnie spreparowane wzorce. Gra w czasie rzeczywistym odpyta napęd o te dane i porówna z oczekiwanym wynikiem. Skutki w praktyce:

• bez pełnego odczytu subkanałów (CD+G/CD+Text, Q-channel) obraz będzie niekompletny,
• część napędów „wygładza” lub koryguje dane subkanałowe, co psuje dump,
• emulator musi nie tylko mieć plik SUB, lecz także wykorzystywać go przy emulacji napędu.

Jeżeli gra z takim zabezpieczeniem na fizycznej płycie startuje bez problemu, a z obrazu – nie, zwykle problem tkwi właśnie w subkanałach. Czasami pomaga użycie innego napędu do zgrywania lub starszej wersji programu, która mniej agresywnie filtruje dane.

Niestandardowe TOC i układ ścieżek

Inna grupa zabezpieczeń manipuluje tabelą zawartości (TOC) płyty: dodaje pozorne ścieżki, modyfikuje długość sesji, osadza dane w pozornie „pustych” obszarach. Emulacja takich cech nastręcza kilka trudności:

• wiele programów przy zgrywaniu próbuje „naprawić” TOC, co niszczy zabezpieczenie,
• część formatów obrazu w ogóle nie przewiduje przechowywania takiej struktury,
• wirtualne napędy często normalizują TOC przy montowaniu pliku.

Przy bardziej wyrafinowanych tytułach jedynym stabilnym rozwiązaniem bywa pełny emulator sprzętu (PCem, 86Box) z pasującym do epoki BIOS-em i dokładną emulacją kontrolera IDE/SCSI. Wtedy gra widzi „prawdziwy” napęd z niepoprawnym TOC, a nie wygładzone API systemowe.

Zabezpieczenia sieciowe i aktywacyjne

Nawet idealny obraz płyty nie wystarczy tam, gdzie kluczowe elementy ochrony przeniesiono na serwery wydawcy: aktywacje online, cykliczne sprawdzanie licencji, zaszyte w kodzie wywołania do zewnętrznych usług. W takim modelu kopia nośnika rozwiązuje tylko część problemu.

Rozwiązania stosowane w praktyce to np.:

• instalacja ostatnich oficjalnych patchy wyłączających część DRM,
• przełączanie gry w tryb „offline mode”, jeśli przewidziano taki wariant,
• użycie maszyn wirtualnych odciętych od internetu, z jednorazowo aktywowanym oprogramowaniem (z zachowaną migawką po aktywacji).

Tam, gdzie serwery zostały trwale wyłączone, jedyną drogą bywają nieoficjalne patche społeczności. Z punktu widzenia prawa licencji to pole minowe, ale z perspektywy zachowania gry – często jedyne realne wyjście.

Praca z emulatorami i wirtualnymi napędami w praktyce

Dobór emulatora do typu gry i nośnika

Nie każdy emulator jednakowo radzi sobie z obrazami zawierającymi niestandardowe cechy płyt. Kilka obserwacji z praktyki:

• DOSBox – świetny do klasycznych gier DOS, ale jego emulacja napędu CD jest uproszczona; przy niestandardowych TOC lub subkanałach może nie oddać zachowania oryginału.
• PCem / 86Box – wierna emulacja konkretnych konfiguracji PC, w tym kontrolerów i napędów; dobry wybór przy problematycznych tytułach z końcówki lat 90.
• VirtualBox / VMware – wygodne do gier wymagających Windows 9x/XP, ale polegają na API gospodarza; zabezpieczenia sprzętowe napędu zwykle nie będą działać tak jak na „prawdziwej” maszynie.
• Emulatory konsol (PCSX2, DuckStation, PPSSPP itp.) – często oczekują konkretnego formatu (np. CHD) i nie zawsze wykorzystują dodatkowe dane subkanałowe; przed konwersją dobrze sprawdzić dokumentację.

Wirtualne napędy i ich ograniczenia

Programy typu wirtualny napęd (Daemon Tools, Virtual CloneDrive, WinCDEmu, Alcohol 52%) umożliwiają montowanie obrazów w systemie tak, jakby były fizycznymi płytami. To wygodne, lecz ma kilka pułapek:

• część z nich ignoruje pliki SUB lub dodatkowe informacje o błędach sektorów,
• nie wszystkie potrafią emulować konkretne typy zabezpieczeń (np. profile SafeDisc/SecuROM dostępne są tylko w płatnych wersjach lub w starszym oprogramowaniu),
• na nowszych systemach (np. Windows 10/11) wbudowane narzędzie „Zamontuj” obsługuje tylko proste ISO.

Jeżeli gra nie chce się uruchomić z obrazu, a działająca fizyczna płyta jest pod ręką, warto zrobić szybki test: zamontować obraz nie w systemowym narzędziu, lecz w bardziej zaawansowanym wirtualnym napędzie, a jeśli to nie wystarczy – podpiąć obraz bezpośrednio w emulatorze (o ile oferuje taką opcję).

Konwersja obrazów na formaty zoptymalizowane pod emulację

Niektórzy twórcy emulatorów rekomendują własne lub specyficzne formaty – przykładem jest CHD (Compressed Hunks of Data) popularny w MAME i emulatorach konsol. Konwersja do takiego formatu:

• zmniejsza rozmiar pliku dzięki kompresji,
• ułatwia zarządzanie kolekcją (jeden plik zamiast BIN+CUE+SUB),
• czasami poprawia wydajność odczytu w emulatorze.

Trzeba jednak upewnić się, że narzędzie konwertujące zachowuje wszystkie istotne informacje: subkanały, nietypowe sektory, TOC. W dokumentacji CHD i podobnych formatów często znajdziesz informację, które typy nośników i zabezpieczeń są wspierane w pełni, a gdzie występują znane braki.

Minimalizacja ryzyka uszkodzenia płyt przy zgrywaniu

Przygotowanie płyty i napędu

Stare krążki bywają porysowane, zakurzone, z warstwą tlenków na powierzchni. Każde kolejne odczytanie na wysokich obrotach to dodatkowe obciążenie:

• przed zgrywaniem delikatnie oczyść płytę miękką ściereczką z mikrofibry, ruchem promieniowym (od środka do krawędzi),
• unikaj środków chemicznych, które mogą naruszyć warstwę danych; w większości przypadków wystarczy czysta woda destylowana w minimalnej ilości,
• upewnij się, że napęd jest sprawny – nadmierny hałas, „ćwierkanie” przy odczycie czy problemy z innymi płytami mogą być sygnałem zużycia lasera.

Ograniczanie liczby podejść i agresywnych prób odczytu

Jeśli program zbyt długo mieli przy tych samych sektorach, a log wypełnia się identycznymi błędami, lepiej przerwać i zmienić strategię. Kilka wskazówek:

• ustaw sensowny limit powtórzeń na sektor (np. 5–10),
• przy podejrzeniu fizycznego uszkodzenia – spróbuj innym napędem zamiast katować ten sam,
• czasem lepiej zaakceptować kilka nieczytelnych sektorów i sprawdzić, czy gra mimo to działa, niż szlifować laserem jedną rysę przez godzinę.

Zdarza się, że inny model napędu (często starszy, z „luźniejszą” korekcją błędów) radzi sobie znacznie lepiej z trudnymi płytami. W środowisku archiwistów CD/DVD takie „magiczne” napędy są bardzo cenione i często wykorzystywane wyłącznie do zgrywania.

Dokumentowanie i dzielenie się wiedzą bez łamania prawa

Opisy technik zamiast udostępniania plików

W społecznościach emulacyjnych sporo wiedzy przekazuje się w formie poradników: konfiguracje napędów, profile odczytu, listy kompatybilnych programów. To obszar, w którym można działać swobodnie, nie wchodząc w bezpośredni konflikt z prawem autorskim:

• publikowanie profili ustawień dla konkretnych zabezpieczeń (bez udostępniania samych obrazów),
• tworzenie list gier i napędów, które dobrze ze sobą współpracują,
• opisywanie błędów typowych dla danej płyty (np. „track 02 ma zawsze kilka nieczytelnych sektorów, ale gra działa”).

Z takiej dokumentacji skorzystają inni właściciele tych samych wydań, którzy chcą zrobić własne kopie – i to bez wymiany jakichkolwiek danych z chronioną zawartością.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy w Polsce mogę legalnie zrobić kopię gry z płyty do emulacji?

Polskie prawo co do zasady pozwala na wykonanie kopii utworu na własny użytek osobisty, o ile posiadasz legalny egzemplarz gry (np. oryginalną płytę). Taka kopia nie może być udostępniana innym, sprzedawana ani publikowana w internecie.

Problem pojawia się, gdy płyta jest chroniona „skutecznymi technicznymi zabezpieczeniami”. Samo obchodzenie tych zabezpieczeń jest zakazane, nawet jeśli chcesz używać kopii wyłącznie prywatnie. Prawo więc dopuszcza kopię, ale może zabraniać sposobu jej wykonania.

Czy łamanie zabezpieczeń typu SafeDisc, SecuROM, StarForce jest w Polsce legalne?

Nie. Ustawa o prawie autorskim zakazuje obchodzenia skutecznych technicznych zabezpieczeń utworów. Systemy takie jak SafeDisc, SecuROM czy StarForce są właśnie przykładami takich zabezpieczeń, bo polegają na niestandardowych sektorach, subkanałach, błędach fizycznych na płycie itp.

W praktyce oznacza to, że użycie narzędzi, które wprost służą do obchodzenia lub emulowania tych zabezpieczeń, może naruszać prawo, nawet jeśli kopię tworzysz tylko do własnego użytku i nie zamierzasz jej rozpowszechniać.

Czy mogę pobrać z internetu obraz ISO gry, skoro mam oryginalną płytę?

Posiadanie oryginału nie daje prawa do pobierania pirackich kopii z internetu. Udostępnianie oraz pobieranie nielegalnie rozpowszechnianych obrazów gier co do zasady narusza prawa autorskie, niezależnie od tego, że masz swój fizyczny egzemplarz.

Jeśli chcesz mieć kopię do emulacji, powinieneś zgrać ją samodzielnie z własnej płyty, zamiast ściągać gotowe obrazy z sieci (torrentów, warezów itp.).

Jak odróżnić legalną kopię na własny użytek od nielegalnego piractwa?

Legalna kopia na własny użytek:

• jest wykonana z posiadanego przez ciebie legalnego egzemplarza gry,
• pozostaje wyłącznie u ciebie (na twoich nośnikach/kontach),
• nie jest sprzedawana, wymieniana ani udostępniana innym osobom.

Piractwem staje się sytuacja, gdy:

• udostępniasz obraz płyty lub pliki gry w sieci,
• rozprowadzasz kopie (nawet „po znajomych”),
• kupujesz/sprzedajesz kopie zamiast oryginalnych nośników.

Czy EULA może zabronić robienia kopii gry do emulacji?

Wiele umów licencyjnych (EULA) zawiera zakazy m.in. modyfikacji gry, analizy wstecznej, omijania zabezpieczeń czy uruchamiania gry poza „autoryzowaną platformą”. Część takich postanowień może być ograniczona przez lokalne prawo (np. dozwolony użytek osobisty), ale formalnie stanowi zobowiązanie między tobą a wydawcą.

W sporze z wydawcą zapisy EULA mogą mieć znaczenie, nawet jeśli niektóre z nich byłyby trudne do wyegzekwowania. Z praktycznego punktu widzenia ryzyko jest niewielkie, jeśli:

• posiadasz oryginał,
• nie udostępniasz kopii,
• używasz jej wyłącznie prywatnie na własnym sprzęcie lub emulatorze.

Jaki format obrazu płyty (ISO, BIN/CUE, MDF/MDS) jest najlepszy do emulacji gier z zabezpieczeniami?

To zależy od rodzaju zabezpieczenia. Ogólnie:

• ISO – wystarcza dla prostych gier bez zaawansowanego DRM (np. tylko klucz CD, brak niestandardowych sektorów). Dobry do większości DVD z danymi.
• BIN/CUE – lepiej zachowuje strukturę ścieżek i czasem dane subkanałowe, często preferowany przy starszych grach CD.
• MDF/MDS (i podobne formaty RAW) – używane do wierniejszego odwzorowania sektorów, subkanałów i nietypowych struktur; przydają się przy bardziej skomplikowanych zabezpieczeniach.

Im bardziej zaawansowane zabezpieczenie płyty, tym większe znaczenie ma wybór formatu i trybu zgrywania (RAW, z subkanałami itd.), ale pamiętaj, że wchodzisz wtedy w obszar potencjalnego obchodzenia zabezpieczeń.

Co zrobić, jeśli gra wymaga instrukcji lub kodów z pudełka, a ja mam tylko płytę?

Stare gry często stosowały zabezpieczenia „miękkie”: pytania z instrukcji, karty z kodami, kolorowe mapy czy kod-wheels. Takie mechanizmy nie są związane z samą płytą, więc kopia obrazu nie rozwiązuje problemu, jeśli nie masz oryginalnych materiałów drukowanych.

Formalnie najbezpieczniej jest korzystać z własnych, fizycznych dodatków, które przyszły z pudełkiem. Skanów i „ściągniętych” instrukcji z internetu dotyczy odrębny problem praw autorskich – wydawcy zwykle nie udzielają na nie ogólnej zgody, nawet jeśli praktyka społeczności retro bywa w tym zakresie dość swobodna.

Kluczowe obserwacje

• Polskie prawo co do zasady pozwala na wykonanie kopii gry na własny użytek osobisty, jeśli posiadasz legalny egzemplarz (oryginalną płytę), ale nie pozwala na naruszanie praw autorskich przez dalsze rozpowszechnianie tej kopii.
• Obchodzenie „skutecznych technicznych zabezpieczeń” (DRM, systemy antypirackie, nietypowa struktura płyty itp.) jest zasadniczo zabronione, nawet gdy celem jest wyłącznie prywatna kopia do emulacji.
• Powstaje paradoks: prawo dopuszcza kopię na własny użytek, ale jednocześnie może zakazywać użycia narzędzi potrzebnych do jej wykonania, jeśli wymaga to łamania zabezpieczeń płyty.
• Bezpieczniejsza prawnie jest emulacja gier bez skomplikowanych zabezpieczeń (np. proste klucze CD, stare tytuły bez zaawansowanych systemów ochrony) niż nowoczesnych i „flagowych” gier z rozbudowanymi mechanizmami DRM.
• Licencje (EULA) często wprost zakazują m.in. omijania zabezpieczeń, modyfikacji gry i uruchamiania jej poza autoryzowaną platformą, co może mieć znaczenie w sporze z wydawcą, choć zapisy te nie zawsze są w pełni egzekwowalne.
• Dla własnego bezpieczeństwa warto: zachować dowód zakupu i fizyczną płytę, nie udostępniać kopii w sieci, unikać typowych „łamaczy zabezpieczeń” oraz w miarę możliwości korzystać z oficjalnych reedycji cyfrowych (np. GOG, Steam).

Warte uwagi:

• 

  Kiedy kod staje się utworem chronionym prawem autorskim?

• 

  AI i prawo autorskie – kto jest właścicielem dzieła…

• 

  Emulator konsoli w przeglądarce – jak to możliwe?

• 

  Legalność scrapingowania danych – co mówi orzecznictwo?

• 

  AI w liczbach – Polska vs Świat

• 

  Prawa autorskie do UI i UX: kiedy projekt graficzny…